BIOLOGIA ROZSZERZONA · DARMOWA POWTÓRKA

Komórka — matura rozszerzona

Organella, błony biologiczne, transport i osmoza.

Na tej stronieNajważniejsze informacjeCo trzeba umiećTypowe pułapkiPrzykładowe zadania
POWTÓRKA

Najważniejsze informacje

01

Błona biologiczna ma budowę mozaikową: dwuwarstwa fosfolipidowa tworzy barierę, a białka odpowiadają m.in. za transport i odbiór sygnałów.

02

Dyfuzja prosta i wspomagana zachodzą zgodnie z gradientem, natomiast transport aktywny wymaga energii i może zachodzić wbrew gradientowi.

03

Mitochondria uczestniczą w oddychaniu tlenowym, rybosomy w translacji, a siateczka i aparat Golgiego w syntezie, modyfikacji i transporcie wielu związków.

04

Osmoza to ruch wody przez błonę półprzepuszczalną wynikający z różnicy potencjału wody/stężenia substancji osmotycznie czynnych.

POD MATURĘ

Co trzeba umieć

✓

wyjaśnianie związku budowy struktur komórkowych z ich funkcją

ANTI-TRAP

Na czym najłatwiej stracić punkt?

PUŁAPKA 1

Nie kończ odpowiedzi na samym fakcie — połącz go z mechanizmem i skutkiem.

PUŁAPKA 2

Używaj terminów biologicznych, ale odpowiadaj dokładnie na czasownik w poleceniu.

PRZYKŁADOWE ZADANIA

Sprawdź się bez logowania

OPRACOWANIE REDAKCYJNE · PRZYKŁADY Z ROZWIĄZANIAMI

Komórka: osmoza, błony biologiczne i interpretacja doświadczeń

Wyjaśnienie mechanizmu transportu wody i zasad planowania doświadczenia, a nie tylko zapamiętywanie nazw organelli.

Błona oddziela środowiska, ale nie jest szczelną ścianą

Dwuwarstwa fosfolipidowa stanowi podstawę błony biologicznej. Cząsteczki hydrofobowe mogą przechodzić przez jej wnętrze łatwiej niż wiele jonów i związków polarnych. Transport tych ostatnich często wymaga białek błonowych, takich jak kanały lub nośniki.

Dyfuzja ułatwiona nie wymaga bezpośredniego dostarczania energii ATP, ponieważ zachodzi zgodnie z gradientem elektrochemicznym. Transport aktywny może przenosić substancję przeciwnie do jej gradientu i wymaga źródła energii.

Osmoza i plazmoliza: rozpoznaj kierunek ruchu wody

W uproszczonym doświadczeniu z błoną selektywnie przepuszczalną woda przemieszcza się w kierunku niższego potencjału wody. Roztwór hipertoniczny względem zawartości komórki sprzyja odpływowi wody. U komórek roślinnych protoplast może się obkurczyć i odsunąć od ściany komórkowej: to plazmoliza.

Nie pisz, że ściana komórkowa „kurczy się razem z błoną”. Sztywna ściana zachowuje zasadniczo swój kształt; oddziela się od niej kurczący się protoplast. Jeśli komórka nie została trwale uszkodzona, ponowne umieszczenie w środowisku hipotonicznym może odwrócić zmiany.

Jak zbudować poprawny wniosek z doświadczenia?

Zmienna niezależna to czynnik celowo zmieniany przez badacza, na przykład stężenie sacharozy w roztworze. Zmienna zależna to obserwowany wynik, na przykład zmiana masy próbki tkanki lub odsetek komórek z plazmolizą. Pozostałe warunki, takie jak czas i temperatura, powinny być kontrolowane.

Wniosek ma wynikać z uzyskanych danych. Jeśli badano tylko dwa stężenia, nie można z góry wyznaczyć dokładnej wartości stężenia izotonicznego ani twierdzić, że identycznie zareagują wszystkie gatunki roślin.

Zadania z pełnym tokiem rozumowania

ZADANIE ROZWIĄZANE 1

Analiza masy tkanek roślinnych

Dwie jednakowe próbki ziemniaka ważą początkowo po 20,0 g. Po godzinie próbka A waży 22,0 g, a B 18,0 g. Oblicz procentową zmianę masy i określ kierunek netto przepływu wody.

Rozwiń rozwiązanie krok po kroku
  1. Dla A: (22,0 − 20,0) / 20,0 × 100% = +10%.
  2. Dla B: (18,0 − 20,0) / 20,0 × 100% = −10%.
  3. W A masa wzrosła, co jest zgodne z napływem wody netto do komórek; w B spadła, co jest zgodne z odpływem wody netto.

Odpowiedź: Próbka A: +10% i napływ wody netto; próbka B: −10% i odpływ wody netto.

Typowy błąd: Błąd: dzielenie różnicy mas przez masę końcową, zamiast przez początkową.

ZADANIE ROZWIĄZANE 2

Projekt doświadczenia na plazmolizę

Uczeń chce sprawdzić, czy wzrost stężenia sacharozy w otoczeniu zwiększa odsetek komórek skórki cebuli wykazujących plazmolizę. Wskaż zmienną niezależną, zależną i dwa czynniki kontrolowane.

Rozwiń rozwiązanie krok po kroku
  1. Zmienna niezależna: stężenie sacharozy w roztworze.
  2. Zmienna zależna: odsetek komórek z obserwowaną plazmolizą.
  3. Kontroluj m.in. czas zanurzenia oraz temperaturę; stosuj porównywalne fragmenty skórki i liczbę obserwowanych komórek.

Odpowiedź: Niezależna: stężenie sacharozy; zależna: odsetek komórek z plazmolizą; kontrolowane: czas i temperatura.

Typowy błąd: Błąd: zapisanie „plazmoliza” jako zmiennej niezależnej, mimo że jest mierzonym wynikiem.

Samokontrola po powtórce

PYTANIE 1

Czy dyfuzja ułatwiona wymaga ATP?

Sprawdź odpowiedź i uzasadnienie

Nie. Jest transportem biernym, zgodnym z gradientem, choć może wymagać białka transportującego.

PYTANIE 2

Co się obkurcza podczas plazmolizy?

Sprawdź odpowiedź i uzasadnienie

Protoplast. Błona z zawartością komórkową może oddzielić się od względnie sztywnej ściany.

PYTANIE 3

Czy z dwóch stężeń roztworu można bez dodatkowych danych wyznaczyć dokładne stężenie izotoniczne?

Sprawdź odpowiedź i uzasadnienie

Nie. Można ocenić kierunek zmian dla badanych warunków, lecz nie wyznaczyć dokładnego punktu zerowej zmiany.

Materiał treningowy. Terminologię i zakres doświadczeń sprawdzaj z aktualnymi dokumentami CKE. Oficjalna strona CKE ↗

Opracowanie treningowe Maturivo, przeznaczone do samodzielnej nauki; nie stanowi oficjalnego arkusza CKE. Znalazłeś błąd? Zgłoś poprawkę.

ODPOWIEDŹ OTWARTA · 2 PKT

Wykaż, że zahamowanie produkcji ATP może zaburzać transport aktywny przez błonę komórkową.

Pokaż kryteria i przykładową odpowiedź

Kryteria treningowe

  • Wskazanie, że transport aktywny wymaga energii z ATP i może zachodzić wbrew gradientowi.
  • Wyjaśnienie, że spadek ATP ogranicza pracę białek transportujących i zaburza utrzymanie gradientów/składu komórki.

Przykładowa odpowiedź

Transport aktywny przenosi substancje wbrew gradientowi stężeń lub elektrochemicznemu i wymaga energii, najczęściej z ATP. Zahamowanie produkcji ATP ogranicza pracę pomp i innych białek transportujących, dlatego komórka nie może prawidłowo utrzymywać gradientów jonowych i składu wnętrza.

ŹRÓDŁA I ODPOWIEDZIALNOŚĆ

Materiał edukacyjny, nie oficjalny komunikat CKE

Maturivo tworzy własne objaśnienia i zadania treningowe. W sprawach oficjalnych terminów, zasad i wymagań nadrzędne są aktualne dokumenty Centralnej Komisji Egzaminacyjnej.

Jeżeli zauważysz błąd merytoryczny lub niejasne wyjaśnienie, możesz go zgłosić. Treść ma być poprawiana, a nie utrzymywana tylko dlatego, że została wcześniej opublikowana.

CO DALEJ?

Strona pokazuje temat. Aplikacja pokazuje, czy to właśnie jego potrzebujesz.

Darmowa diagnoza analizuje Twoje odpowiedzi i układa następny krok zamiast kazać uczyć się wszystkiego po kolei.

Uruchom diagnozę →